23-24 sierpnia 2027 – Warszawa, Polska
2
Konferencja Kim jestem? Tożsamości, Relacje i Lustra w Czasach Przemian stanowi integralną część VII Europejskiego Kongresu Analitycznego, który odbędzie się w Warszawie w sierpniu 2027 roku. Poświęcona jest współczesnym procesom formowania się tożsamości, ujawniającym się w doświadczeniu dzieci, młodzieży i młodych dorosłych w warunkach głębokich przemian społecznych, kulturowych i technologicznych.
Zarówno w praktyce klinicznej, jak i w szerszym polu obserwacji kulturowej pytania o tożsamość coraz rzadziej przyjmują postać etapów rozwojowych prowadzących do stabilnego rozwiązania, a coraz częściej ujawniają się jako trwałe napięcia psychiczne. Współcześnie młodzież konfrontuje się przede wszystkim z problematyką tożsamości płciowej. Równocześnie pojawiają się częste wątpliwości dotyczące przynależności kulturowej, narodowej i językowej, szczególnie w kontekście migracji ekonomicznych, uchodźstwa wojennego i politycznego oraz globalnej mobilności. Coraz wyraźniej zaznaczają się również pytania odnoszące się do samego statusu ludzkiej tożsamości. Nie ograniczają się one do kwestii społecznego uznania czy identyfikacji kulturowej, lecz dotykają podstawowych problemów granic i form ludzkiej podmiotowości.
Druga połowa XX wieku przyniosła zasadnicze przesunięcie w sposobie problematyzowania kwestii płci, seksualności i tożsamości. Centralnym obszarem refleksji stała się wówczas problematyka gender, rozumianej jako kulturowa konstrukcja płci, ściśle związana z pierwszą, drugą i trzecią falą feminizmu. Debata ta dotyczyła ról społecznych, reprezentacji, dostępu do praw oraz pozycji kobiet w przestrzeni publicznej. Równolegle coraz wyraźniej artykułowana była kwestia orientacji seksualnej — homoseksualnej, biseksualnej i heteroseksualnej — ujmowanej stopniowo jako kontinuum ludzkiej seksualności, a nie jako zbiór sztywnych kategorii normatywnych. W tym samym czasie pojawiły się również formy ekspresji wykraczające poza binarny porządek płci biologicznej, takie jak transwestytyzm, który dotyczył sposobów przedstawiania i doświadczania siebie, nie podważając jednak samej przynależności płciowej.
Współcześnie punkt ciężkości ulega zasadniczemu przesunięciu: coraz wyraźniej zaznacza się problematyka trans-seksualności, rozumianej jako kwestionowanie własnej płci biologicznej. Kwestia tożsamości płciowej dotyczy coraz częściej faktycznej, cielesnej zmiany płci, obejmującej interwencje hormonalne i chirurgiczne, a także formalną, urzędową korektę płci metrykalnej. Proces ten nie ogranicza się do wymiaru administracyjnego czy medycznego, lecz stanowi wydarzenie o głębokim znaczeniu psychicznym, angażujące relację pomiędzy ciałem, symbolizacją i uznaniem społecznym. Z perspektywy klinicznej szczególnie znaczące jest wyraźne obniżenie wieku osób, które zgłaszają pytania i wątpliwości dotyczące orientacji seksualnej oraz tożsamości płciowej, ujmowanej zarówno w wymiarze kulturowym, jak i biologicznym. Na początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku problematyka ta pojawiała się w praktyce klinicznej przede wszystkim u osób dorosłych, młodych dorosłych oraz starszych nastolatków. Obecnie obserwujemy istotne przesunięcie tej granicy: pytania dotyczące orientacji seksualnej oraz własnej płci biologicznej coraz częściej formułowane są przez młodszych nastolatków w wieku dwunastu, trzynastu czy czternastu lat. W praktyce klinicznej pojawiają się również dzieci w wieku wczesnoszkolnym, a sporadycznie także w wieku przedszkolnym, które zaczynają werbalizować niepokój, niepewność lub dezorientację w odniesieniu do tych obszarów. Zmiana ta nie sprowadza się do wcześniejszej ekspresji tematów znanych z okresu adolescencji, lecz wskazuje na głęboką transformację warunków rozwojowych, w których pytania o tożsamość — seksualną i płciową — wchodzą w strukturę doświadczenia psychicznego znacznie wcześniej niż miało to miejsce w dotychczasowych obserwacjach klinicznych.
Kolejnym istotnym obszarem współczesnych napięć tożsamościowych jest podważanie samego statusu tożsamości ludzkiej oraz pojawianie się deklarowanych tożsamości zwierzęcych. W praktyce analitycznej coraz częściej spotykamy młode osoby — samookreślające się jako terianie — które w sposób trwały i konsekwentny określają siebie nie jako ludzi, lecz jako istoty zwierzęce. W przypadku Terian nie chodzi o przejściową metaforę ani o symboliczny język adolescencji, lecz o strukturalne przeżywanie siebie w kategoriach innego gatunku. Jest ono wyrażane w narracji autobiograficznej, w sposobie organizowania relacji z otoczeniem oraz w formach ekspresji cielesnej — niekiedy również poprzez elementy stroju przynoszone do przestrzeni analitycznej, które stanowią dla Analizanta integralną część jego autentycznego „Ja”. W wypadku identyfikacji teriantropijnych ekspresja tożsamości nie ogranicza się do elementów stroju czy rekwizytów symbolicznych. Obejmuje ona często także wzorce zachowania charakterystyczne dla danego gatunku zwierzęcego: sposób poruszania się — w tym chodzenie na czterech kończynach zamiast na dwóch — specyficzną mimikę, wokalizację, postawę ciała oraz formy reagowania typowe dla zwierzęcej organizacji doświadczenia. Zachowania te nie mają charakteru performatywnego ani okazjonalnego; stanowią integralny element przeżywanego „ja” i są traktowane przez młode osoby jako adekwatny sposób bycia w świecie.Zjawisko to kieruje refleksję ku pytaniu o granice ludzkiej podmiotowości, o relację między wymiarem instynktowym a symbolicznym oraz o sposób, w jaki psyche poszukuje form wyrazu dla doświadczeń, które nie znajdują adekwatnego miejsca w obowiązujących kulturowych modelach tożsamości. Dla Terian ich tożsamość nie jest zatem jedynie kwestią przynależności subkulturowej, lecz sygnałem głębszego przesunięcia w sposobie przeżywania tożsamości i cielesności.
W wielu wypadkach próby określenia siebie dokonują się dziś u młodych ludzi poprzez ciało — w sposób wyrazisty, widoczny i nieodwracalny. Zmiana płci, przyjmowanie zwierzęcego sposobu i, niekiedy także trwałe modyfikacje cielesne, takie jak tatuaże, stają się nie tylko formami ekspresji, lecz przestrzenią, w której pytanie o „Kim Jestem?” zostaje wpisane w materię ciała. Tożsamość nie jest wówczas jedynie deklaracją czy narracją, lecz wydarzeniem somatycznym.
Innym obszarem są trudności związane z tożsamością kulturową, narodową i językową. Dzieci i młodzież rodzą się w jednym kraju i określonym porządku kulturowym, po czym — wraz z rodzicami lub samodzielnie — migrują do innych państw jako emigranci ekonomiczni bądź uchodźcy wojenni i polityczni. Dorastają w nowym systemie edukacyjnym, uczą się w języku innym niż język rodzimy, funkcjonują wśród rówieśników posiadających odmienny kapitał kulturowy, inne odniesienia symboliczne i inne narracje historyczne. Ich tożsamość kształtuje się pomiędzy językami, pomiędzy kulturami, pomiędzy sprzecznymi porządkami pamięci zbiorowej. Nie chodzi tu wyłącznie o adaptację, lecz o fundamentalne pytanie o przynależność i o możliwość integracji doświadczeń rozpiętych pomiędzy różnymi światami znaczeń. Aktualna sytuacja ekonomiczna w świecie, związana z narastającymi dysproporcjami poziomu życia pomiędzy Europą a jej bezpośrednim sąsiedztwem, w połączeniu z trwającą od czterech lat obronną wojną w Ukrainie, istotnie intensyfikuje napięcia wokół tożsamości kulturowych, narodowych i językowych dzieci oraz młodzieży, wprowadzając je w doświadczenie niepewności przynależności i przemieszczenia już na wczesnych etapach rozwoju.
Współczesne technologie cyfrowe także w istotny sposób modyfikują warunki kształtowania się tożsamości dzieci i młodzieży, potęgując jej niestabilność oraz fragmentaryzację. Stała obecność w środowiskach wirtualnych sprzyja multiplikacji ról, masek i wizerunków „Ja”, które funkcjonują równolegle, często bez możliwości ich symbolicznego powiązania. Algorytmicznie kształtowane przestrzenie mediów społecznościowych wzmacniają porównania, presję natychmiastowej autoekspresji oraz zależność od zewnętrznego potwierdzenia, osłabiając procesy wewnętrznej integracji doświadczenia. Równocześnie rozwój sztucznej inteligencji oraz interaktywnych technologii generatywnych podważa tradycyjne granice między podmiotem a narzędziem, autorem a wytworem, co w szczególny sposób oddziałuje na młode osoby, których poczucie sprawstwa i ciągłości „Ja” pozostaje w fazie formowania. W tym sensie technologie nie są jedynie kontekstem zewnętrznym, lecz aktywnym czynnikiem współtworzącym współczesny kryzys tożsamościowy.
Wszystkie te wymiary — cielesny, instynktowy, kulturowy, językowy i technologiczny — nie rozwijają się linearnie. Nakładają się na siebie, wchodzą w kolizje i wzajemnie się komplikują, tworząc konfiguracje, które przekraczają klasyczne modele rozwojowe i wymagają pogłębionej refleksji analitycznej.
W tym kontekście miejsce lokalizacji konferencji nabiera szczególnego znaczenia. Jak wskazuje cytowany powyżej Autor - Jacek Dobrowolski — poeta, krytyk literacki, tłumacz, anglista oraz znawca symboliki historii Warszawy i symboliki jej herbu — miasto to od kilkuset lat wpisane jest w problematykę płci oraz relacji pomiędzy tym, co ludzkie i zwierzęce. Po włączeniu Księstwa Mazowieckiego, którego główne miasto stanowiła Warszawa, do Królestwa Polskiego w roku 1526 herb miejski uległ oficjalnie odnotowanej zmianie polegającej na transformacji płci figury symbolicznej. Męski, piastowski Żmij — pradawna słowiańska figura smoczego bóstwa o ludzkim torsie i gadzim ogonie, związana z funkcją ochronną — został zastąpiony przez Syrenę, postać żeńską zachowującą zwierzęcy ogon. Zmiana dotyczyła wyłącznie płci figury; forma zwierzęca została utrzymana. Fakt ten został trwale utrwalony w porządku heraldycznym i prawnym, miasta.
Ta historycznie udokumentowana przemiana stanowi jeden z najwcześniejszych przykładów kulturowej instytucjonalizacji zmiany płci figury reprezentującej wspólnotę przy jednoczesnym zachowaniu komponentu teriantropijnego. Symbolika herbu Warszawy nie jest zatem osobliwością historyczną, lecz świadectwem długiego trwania napięć pomiędzy elementem ludzkim a zwierzęcym, które współcześnie powracają w doświadczeniach dzieci i młodzieży. Problematyka tożsamościowa, której dotyczy temat konferencji, pozostaje od pół tysiąca lat wpisana w symbolikę miasta. Już pięćset lat temu kwestia zmiany płci oraz teriantropii została utrwalona w figurze patronki Warszawy — Syreny, postaci łączącej wymiar kobiecy i zwierzęcy (pół kobieta, pół ryba). Ta heraldycznie usankcjonowana forma, zachowująca napięcie pomiędzy tym, co ludzkie i zwierzęce, współtworzy od wieków tożsamość miasta. W tym sensie symbolika Warszawy pozostaje w znaczącej korespondencji ze współczesnymi doświadczeniami młodych osób, które w przestrzeni analitycznej — zamiatają podłogę gabinetu psychoanalitycznego doczepionym zwierzęcym ogonem — manifestują przeżywaną tożsamość jako coś więcej niż metaforę czy kostium, jawnie podważając granice ludzkiej identyfikacji. W perspektywie Psychologii Analitycznej ruch teriański prowadzi ku problematyce animalitas— archetypowego wymiaru psyche, który Jung sytuował u samych podstaw doświadczenia ludzkiego. Animalitas obejmuje instynkt, popęd, afekt oraz pierwotne formy relacyjności, stanowiąc żywe podłoże procesu indywiduacji. Współczesne identyfikacje teriantropijne aktualizują ten wymiar w sposób radykalny, wprowadzając napięcie pomiędzy instynktową głębią psyche a kulturowo ukształtowanymi formami podmiotowości.
Współcześnie dzieci, nastolatki i młodzi dorośli, zmagając się z problematyką szeroko rozumianej tożsamości, dokonują aktów transgresji — kwestionując własną płeć, przynależność kulturową, a niekiedy nawet samą przynależność gatunkową. Transgresja ta może być rozumiana jako jako próba jego przekroczenia zastanych jakości w poszukiwaniu adekwatniejszej formy własnego istnienia. Poprzez tak wyraziste stawianie pytań o tożsamość młodzi ludzie wnoszą istotny impuls do współczesnej kultury, wytrącając ją z utartych schematów rozumienia człowieka i jego miejsca w świecie. W tym sensie doświadczenia młodych ludzi zbliżają się do problematyki rewolucji o charakterze kopernikańskim w obrębie refleksji nad tożsamością: przesuwają punkt odniesienia, reorganizują dotychczasowe ramy pojęciowe i domagają się przemyślenia relacji pomiędzy podmiotem a porządkiem, w którym ten podmiot jest sytuowany. Przypominają zarazem nam wszystkim — także tym, którzy dawno przekroczyli próg dorosłości — że nie jesteśmy wyłącznie sumą pełnionych ról, nie wyczerpujemy się w Personie, w społecznie i fizycznie przypisanej płci ani nawet w stabilnej definicji człowieczeństwa. Ich pytania dotykają fundamentów naszej antropologii i kierują nas ku ponownemu namysłowi nad tym, kim jesteśmy. Być może pytanie „Kim Jestem?” nie jest już pytaniem wyłącznie młodego pokolenia, lecz zadaniem wspólnym.
Z perspektywy Psychologii Analitycznej Carla Gustava Junga zjawiska te wymagają podejścia, które nie dąży do szybkiej syntezy ani normatywnego rozstrzygnięcia. Jungowska Teoria Kompleksów, zakorzeniona w pojęciu autonomii psyche, umożliwia rozumienie fragmentacji jako odpowiedzi na doświadczenia przekraczające zdolności integracyjne jednostki. Współczesne koncepcje traumy, PTSD i C-PTSD znajdują w tej Teorii Kompleksów istotne zaplecze teoretyczne, pozwalające myśleć o ranach psychicznych nie jako o deficytach, lecz jako o strukturach organizujących doświadczenie. Jung konsekwentnie podkreślał, że transformacja psychiczna nie dokonuje się poprzez zniesienie konfliktu, lecz poprzez długotrwałe pomieszczanie w sobie napięcia wynikającego z wewnętrznego konfliktu pomiędzy przeciwieństwami. W kulturze zorientowanej na natychmiastowość i szybkie rozładowanie napięcia pytanie o możliwość takiego procesu staje się szczególnie aktualne. Doświadczenia wnoszone przez dzieci, młodzież i młodych dorosłych nie są w tym sensie wyłącznie problemem wymagającym rozwiązania. Stanowią one także istotny wkład w refleksję nad kondycją współczesnego człowieka. Być może to właśnie poprzez doświadczenia młodych osób pytania o nasza tożsamość powracają dziś jako jedno z centralnych pytań naszej wspólnej ludzkiej kondycji.